Rezerwaty przyrody – najwyższa troska o dziedzictwo naturalne

W strukturze ochrony polskiej przyrody rezerwaty zajmują miejsce szczególne – w krajowej hierarchii ważności ustępują jedynie parkom narodowym. Są to wyselekcjonowane obszary, które przetrwały w stanie naturalnym lub wykazują jedynie znikomy stopień przekształcenia przez człowieka. Ich nadrzędną rolą jest zabezpieczenie najcenniejszych ekosystemów, siedlisk rzadkich gatunków roślin, zwierząt i grzybów, a także unikatowych tworów przyrody nieożywionej, które wyróżniają się szczególnymi walorami naukowymi, kulturowymi lub krajobrazowymi.

Zależnie od głównego przedmiotu ochrony, rezerwaty mogą przyjmować różne formy – od leśnych i florystycznych, po torfowiskowe czy krajobrazowe. Nadzór merytoryczny nad tymi obiektami sprawuje Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska, a wszelkie działania na ich terenie są ściśle regulowane. Dokumentami planistycznymi są tu plany ochrony (sporządzane na 20 lat) lub zadania ochronne (określane na okres do 5 lat).

W zależności od potrzeb konkretnego ekosystemu, w rezerwatach stosuje się trzy uzupełniające się modele ochrony:

• Ochronę ścisłą, polegającą na całkowitym zaniechaniu ingerencji człowieka i pozwoleniu na swobodny przebieg procesów naturalnych.

• Ochronę czynną, w ramach której wykonuje się konkretne zabiegi (np. usuwanie gatunków inwazyjnych czy odsłanianie stanowisk roślin światłożądnych), aby poprawić stan zachowania konkretnych siedlisk.

• Ochronę krajobrazową, dopuszczającą ekstensywne użytkowanie terenów w sposób sprzyjający zachowaniu ich unikatowych cech.

Należy pamiętać, że rezerwaty przyrody to przede wszystkim „sanktuaria” dzikiego życia, których priorytetem jest trwałość procesów biologicznych, a nie cele rekreacyjne. Z tego powodu, co do zasady, nie są one udostępnione do powszechnego zwiedzania czy turystyki. Poruszanie się po ich terenie poza ewentualnie wyznaczonymi szlakami jest zabronione, a każdorazowe wejście w celach naukowych czy edukacyjnych wymaga uzyskania indywidualnej zgody właściwego Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska.

Na terenie Nadleśnictwa Cierpiszewo istnieje jeden rezerwat:

Rezerwat „Zbocza Dybowskie” 

W maju 2025 roku w nadleśnictwie Cierpiszewo, na Kujawach powstał nowy rezerwat przyrody „Zbocza Dybowskie”, chroniący unikatowe zbocza doliny Wisły.

To wyjątkowy obszar, gdzie na stromych skarpach wiślanych spotykają się rzadkie lasy łęgowe, grądy zboczowe i murawy stepowe z ubogimi zbiorowiskami borów sosnowych na wydmach.

Dzięki staraniom leśników i przyrodników udało się zachować to miejsce dla przyszłych pokoleń. Poniżej przedstawiamy historię utworzenia rezerwatu wraz z podstawami prawnymi, jego walory przyrodnicze, znaczenie dla ochrony przyrody i leśnictwa, a także informacje o dostępności terenu i edukacji przyrodniczej.

Historia utworzenia rezerwatu  tj. pomysł ochrony „Zboczy Dybowskich” zrealizowany został  się w ramach ogólnopolskiej inicjatywy „100 rezerwatów na 100-lecie Lasów Państwowych”, ogłoszonej z okazji stulecia istnienia gospodarstwa Lasów Państwowych. Celem tego programu było wytypowanie i objęcie ochroną najcenniejszych obszarów przyrodniczych w Polsce, często znajdujących się na terenach zarządzanych przez Lasy Państwowe. W województwie kujawsko-pomorskim przeanalizowano aż 19 proponowanych lokalizacji rezerwatów, z których wybrano te o najwyższych walorach przyrodniczych. W proces zaangażowany był specjalny zespół ekspertów z Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska (RDOŚ) w Bydgoszczy oraz Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych (RDLP) w Toruniu, który w terenie weryfikował wartości przyrodnicze poszczególnych obszarów. Efektem tych prac było przygotowanie rezerwatu „Zbocza Dybowskie” do ustanowienia ochrony prawnej. 19 maja 2025 r. Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Bydgoszczy, dr Ewa Patalas, podpisała zarządzenia powołujące cztery nowe rezerwaty przyrody, w tym rezerwat „Zbocza Dybowskie”. Podstawą prawną utworzenia rezerwatu były przepisy ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, które upoważniają regionalnych dyrektorów ochrony środowiska do wyznaczania rezerwatów. Rezerwat został oficjalnie ustanowiony po zakończeniu konsultacji społecznych i uzgodnień między instytucjami, co podkreśla przejrzystość i rzetelność procesu tworzenia nowych form ochrony.

Charakterystyka przyrodnicza obszaru Rezerwat przyrody „Zbocza Dybowskie” ma powierzchnię 44,97 ha (otulina 52,56 ha) i położony jest na terenie dwóch gmin: Solec Kujawski (powiat bydgoski) oraz Wielka Nieszawka (powiat toruński), w zasięgu administracyjnym Nadleśnictwa Cierpiszewo. Jest to rezerwat leśny, utworzony w celu ochrony mozaiki cennych siedlisk i zbiorowisk roślinnych. Ochroną objęto tu przede wszystkim lasy łęgowe w dolinie Wisły, grąd zboczowy porastający strome stoki, fragmenty świetlistej dąbrowy na żyźniejszych siedliskach oraz unikatowe murawy kserotermiczne (stepowe) rozwijające się na nasłonecznionych skarpach wiślanych. Zbiorowiska kserotermiczne, czyli ciepłolubne, stanowią rzadkość w skali regionu. W bogatym runie leśnym i na murawach rezerwatu występuje kilkadziesiąt gatunków roślin chronionych, rzadkich lub zagrożonych wyginięciem. Spotkać tu można m.in. śnieżyczkę przebiśnieg, oba gatunki kokoryczy (pełną i pustą), a także okazałą lilię złotogłów. W runie znajdują się również mniej znane perełki flory, takie jak zdrojówka rutewkowata czy kopytnik pospolity. Tak duża liczba chronionych gatunków świadczy o wysokiej bioróżnorodności obszaru. Fauna rezerwatu również zasługuje na uwagę. Nad brzegiem Wisły można wypatrzyć zimorodka, a wśród starodrzewu gniazdują dzięcioły i puszczyki. Bielik jest częstym gościem. W ostępach leśnych i na łąkach żyją sarny, dziki oraz drobne ssaki, a na nasłonecznionych polanach występują liczne gatunki motyli.

Znaczenie dla ochrony przyrody i korytarza ekologicznego Wisły. Rezerwat położony jest w obrębie korytarza ekologicznego doliny Wisły, uznawanego za korytarz o znaczeniu europejskim. Chroni fragment ekosystemu doliny, zapewniając zwierzętom schronienie i żerowiska. W pobliżu istnieją inne formy ochrony (np. rezerwat „Kępa Bazarowa”), a „Zbocza Dybowskie” uzupełniają mozaikę siedlisk. Obszar ten wspiera migracje ptaków, bobrów, wydr i innych gatunków. Znaczenie dla leśnictwa. Rezerwat „Zbocza Dybowskie” to przykład współdziałania gospodarki leśnej z ochroną przyrody. Inicjatywa powstała z inspiracji Lasów Państwowych. Nadleśnictwo Cierpiszewo współpracowało z RDOŚ w Bydgoszczy. Rezygnując z gospodarki drzewnej, zyskano „żywe laboratorium” do obserwacji naturalnych procesów. Teren może służyć edukacji leśników i społeczeństwa: obserwacjom sukcesji naturalnej, szkoleń, warsztatom i wycieczkom. Leśnicy jako strażnicy przyrody mogą inspirować do zbliżonej do natury gospodarki. Dostępność i edukacja przyrodnicza Rezerwat jest dostępny dla odwiedzających wzdłuż Wiślanej Trasy Rowerowej. Trasa prowadzi po wałach przeciwpowodziowych, z widokiem na rozlewiska Wisły i zalesione skarpy. Nie ma infrastruktury turystycznej, ale możliwe są bezpieczne obserwacje przyrody z dróg i ścieżek. Zaleca się nie zbaczać z tras i nie ingerować w przyrodę. Rezerwat nadaje się na wycieczki edukacyjne, spacery i rajdy, stanowiąc inspirację do poznania lokalnej przyrody. Rezerwat „Zbocza Dybowskie” to miejsce o ogromnym znaczeniu przyrodniczym, edukacyjnym i krajobrazowym. Łączy dziedzictwo przyrody z działaniami leśników i świadomością lokalnej społeczności. To rezerwat z misją – ochrony, uczenia i inspirowania.

Informacje na temat obszaru w Centralnym Rejestrze Form Ochrony Przyrody: PL.ZIPOP.1393.RP.1745